Het fundament onder de benchmark

De AFM zet uitvoeringskosten nadrukkelijk op de agenda

Een belangrijk startpunt is het AFM-onderzoek Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht uit april 2011. De AFM constateerde onder meer dat de uitvoeringskosten tussen pensioenfondsen sterk konden verschillen en dat pensioenfondsen niet altijd alle kosten rapporteerden. Daardoor was het voor pensioenfondsbesturen en andere belanghebbenden moeilijk om een goed oordeel over de kosten te vormen.

Minister Kamp reageerde op 20 april 2011 op het AFM-onderzoek. In zijn brief aan de Tweede Kamer benadrukte hij het belang van transparantie, vergelijkbaarheid en verantwoording. Daarbij werd een beginsel geformuleerd dat nog steeds van belang is: hogere kosten hoeven niet zonder meer negatief te zijn. Zij kunnen het gevolg zijn van bewuste beleidskeuzes en bijvoorbeeld samenhangen met de wijze waarop het vermogen wordt belegd en met het daarmee nagestreefde rendement.

Ook benchmarking kwam daarbij nadrukkelijk aan de orde. Een vergelijking kan bijdragen aan de verantwoording, maar verschillen tussen pensioenfondsen moeten vervolgens wel worden verklaard.

De sector ontwikkelt de Aanbevelingen Uitvoeringskosten

Mede naar aanleiding van de maatschappelijke en politieke discussie ontwikkelde de Pensioenfederatie in 2011 de Aanbevelingen Uitvoeringskosten. Daarmee koos de pensioensector voor zelfregulering. Het doel was onder meer om pensioenfondsen op een meer uniforme wijze over hun uitvoeringskosten te laten rapporteren en de onderlinge vergelijkbaarheid te verbeteren.

De Aanbevelingen hebben betrekking op de verschillende kostencategorieën, waaronder:

• pensioenbeheer;
• vermogensbeheer;
• transactiekosten.

Een belangrijk uitgangspunt is dat kosten niet uitsluitend als losstaand getal moeten worden beschouwd. Voor een goede beoordeling moeten zij in perspectief worden geplaatst. Bij pensioenbeheer kan bijvoorbeeld worden gekeken naar schaal, complexiteit van de regeling en het gekozen serviceniveau. Bij vermogensbeheer spelen onder andere assetallocatie, actief of passief beheer, de gekozen beleggingscategorieën, risico en rendement een rol.

Daarmee werd al vroeg de basis gelegd voor wat IBI aanduidt als gedegen benchmarking: niet alleen vergelijken hoeveel een pensioenfonds uitgeeft, maar ook onderzoeken waardoor verschillen worden veroorzaakt en wat daar tegenover staat.

Zelfregulering betekent niet vrijblijvendheid

Minister Kamp informeerde de Tweede Kamer over de invoering van de Aanbevelingen Uitvoeringskosten. Daarbij maakte hij duidelijk dat de Aanbevelingen niet los konden worden gezien van de rapportage aan de toezichthouder. De minister formuleerde dit scherp:

“De mogelijke vrijblijvendheid van de Aanbevelingen met betrekking tot de kosten wordt opgeheven door de rapportageverplichting aan de toezichthouder.”

Deze passage is van belang voor de positie van de Aanbevelingen. Zij zijn ontwikkeld als sectorale zelfregulering, maar dat betekent niet dat zij zonder betekenis of geheel vrijblijvend zijn. Later is bovendien een deel van de kostentransparantie wettelijk verankerd.

Kostentransparantie wordt wettelijk verankerd

Vanaf 1 januari 2015 is in artikel 45a van de Pensioenwet een expliciete wettelijke verplichting opgenomen om in het bestuursverslag informatie te geven over uitvoeringskosten: de administratieve uitvoeringskosten, de kosten van vermogensbeheer en de transactiekosten.

Kosten moeten in context worden verklaard

In Kosten van vermogensbeheer en transactiekosten (2014) stelde de AFM expliciet dat vermogensbeheerkosten niet op zichzelf moeten worden bezien, maar in de context van rendement en risico.

In Vermogensbeheer- en transactiekosten pensioenfondsen in beeld (2015) volgde de constatering dat een eenvoudige vergelijking van totale kosten onvoldoende informatie geeft. Welke beleidskeuzes liggen achter het kostenniveau, en wat staat tegenover de gemaakte kosten?

Aangescherpte Aanbevelingen en comply or explain

In 2016 publiceerde de Pensioenfederatie een herziene versie van de Aanbevelingen Uitvoeringskosten. Daarin is het uitgangspunt comply or explain expliciet opgenomen. Wanneer een pensioenfonds een vetgedrukte aanbeveling niet toepast, moet het uitleggen waarom daarvan wordt afgeweken, tenzij het betreffende onderdeel inmiddels rechtstreeks uit wet- of regelgeving voortvloeit.

Daarmee moet onderscheid worden gemaakt tussen:

• wettelijke rapportageverplichtingen, waaraan het pensioenfonds moet voldoen; en
• sectorale zelfregulering, waarvoor het beginsel comply or explain geldt.

De herziene Aanbevelingen benadrukken bovendien het belang van vergelijkbaarheid en het in perspectief plaatsen van uitvoeringskosten.

Kosten moeten worden bezien in relatie tot risico en rendement

Ook de regering bleef benadrukken dat uitvoeringskosten niet geïsoleerd moeten worden beoordeeld. In een Kamerbrief uit 2019 wordt gesproken over het belang van:

“een gedegen afweging te maken tussen kosten, risico en rendement.”

Het pensioenfondsbestuur bepaalt immers het beleggingsbeleid en maakt daarbij keuzes die rechtstreeks invloed hebben op het kostenniveau. Denk aan actief of passief beheer, de gekozen beleggingscategorieën en de wijze waarop het vermogensbeheer wordt georganiseerd. Een hoger kostenniveau kan daarom niet zonder kennis van deze keuzes worden beoordeeld.

De jaarlijkse Ledenmail houdt de context op de agenda

De Pensioenfederatie brengt de Aanbevelingen en aandachtspunten rond de rapportage over uitvoeringskosten periodiek via haar Ledenmail onder de aandacht van pensioenfondsen. Vanaf 2019 wordt aan het einde van het jaar in deze communicatie opnieuw aandacht gevraagd voor het in context plaatsen van uitvoeringskosten, met concrete verklarende kenmerken voor pensioenbeheer en vermogensbeheer.

Door deze jaarlijkse aandacht wordt benadrukt dat kostenverantwoording geen eenmalige beoordeling is, maar onderdeel van de verslaggevings- en governancecyclus van een pensioenfonds.

De AFM onderzoekt de naleving

Tien jaar na de introductie van de Aanbevelingen onderzocht de AFM opnieuw hoe pensioenfondsen over hun uitvoeringskosten rapporteerden. De AFM keek daarbij nadrukkelijk verder dan uitsluitend de aanwezigheid van de kostencijfers. Volgens de AFM ontbrak in één op de vijf jaarverslagen bepaalde wettelijk verplichte kosteninformatie. Ook wanneer de cijfers wel waren opgenomen, was de verklarende toelichting vaak beperkt.

Een belangrijk onderdeel van het AFM-onderzoek draagt de veelzeggende titel:

“Hogere kosten kunnen goede redenen hebben”

De AFM wees erop dat een pensioenfonds bijvoorbeeld bewust kan kiezen voor een hoger serviceniveau. Ook bij vermogensbeheer kunnen hogere kosten samenhangen met complexere beleggingen, risicospreiding of het nastreven van een hoger rendement. Dat betekent dat een ranglijst van pensioenfondsen op basis van uitsluitend hoge of lage kosten onvoldoende informatie geeft om de prestaties van een pensioenfonds te beoordelen.

De AFM constateerde tegelijkertijd dat nog geen kwart van de onderzochte pensioenfondsen de pensioenbeheerkosten relateerde aan bijvoorbeeld het serviceniveau of de complexiteit van de regeling. Bij vermogensbeheer maakte minder dan een derde van de fondsen duidelijk hoe de kosten samenhingen met de beleggingsmix.

De Tweede Kamer reageert kritisch op het AFM-onderzoek

De bevindingen van de AFM leidden tot Kamervragen. De boodschap uit de beantwoording is duidelijk: correcte kostencijfers zijn noodzakelijk, maar cijfers alleen zijn niet voldoende voor een inhoudelijke kostenverantwoording. De informatie moet belanghebbenden uiteindelijk in staat stellen een oordeel over het kostenniveau te vormen.

Over naleving na tien jaar

“lang niet alle pensioenfondsen de eigen aanbevelingen volledig blijken op te volgen”

Over de AFM-bevindingen

“Deze bevindingen van de AFM komen erop neer dat nog veel pensioenfondsen werk te doen hebben.”

Over het doel van kostentransparantie

“De wettelijke normen voor kostentransparantie bevatten immers informatie-eisen als middel voor een doel”

Over het oordeel dat mogelijk moet worden gemaakt

“de verhouding tussen rendement, risico en kosten. Of over de verhouding tussen kosten en baten.”

De Wtp versterkt de bestuurlijke verantwoording

Met de Wet toekomst pensioenen wordt de relatie tussen kosten en het pensioenresultaat voor deelnemers nog relevanter. Bij de parlementaire behandeling werd opnieuw benadrukt dat absolute kosten in een bredere context moeten worden beoordeeld. Voor vermogensbeheer gaat het bijvoorbeeld om de verhouding tussen kosten – beleggingsbeleid – risico – rendement; voor pensioenbeheer om kosten – complexiteit – kwaliteit – serviceniveau. Deze benadering sluit rechtstreeks aan bij de eerdere lijn van de Aanbevelingen en de AFM.

Tijdens de behandeling van de Wtp werd bovendien het gewijzigde amendement-Van Beukering-Huijbregts/Ceder aangenomen, waarmee wettelijk is vastgelegd dat het oordeel van het verantwoordingsorgaan of belanghebbendenorgaan in ieder geval mede betrekking heeft op de gemaakte uitvoeringskosten.

Jaarlijks monitoren én evalueren

Ook de Code Pensioenfondsen 2024 sluit hierbij aan. Norm 6 verlangt niet alleen monitoring van het kostenniveau, maar een jaarlijkse evaluatie van kwaliteit én kosten. De Code schrijft niet voor dat daarvoor een bepaalde benchmark moet worden gebruikt. Een gedegen benchmark is echter een logisch instrument om deze jaarlijkse evaluatie van een objectief referentiekader te voorzien.

De Kamer spreekt expliciet over een gedegen vergelijking

In de motie-Van Brenk constateert de Tweede Kamer dat deelnemers onvoldoende inzicht hebben in hoe de kosten van hun pensioenuitvoerder zich verhouden tot die van andere uitvoerders. De Kamer overweegt:

“dat er geen praktische of statistische redenen zijn die een gedegen vergelijking van kostenniveaus met uniforme kengetallen in de pensioensector onmogelijk maken”

Tegelijkertijd erkent de motie dat pensioenuitvoerders hun kostenniveau moeten kunnen toelichten omdat er legitieme redenen voor afwijkingen kunnen bestaan. Dat is precies het onderscheid tussen een eenvoudige kostenranglijst en gedegen benchmarking. De motie werd op 24 maart 2026 unaniem aangenomen.

Kijk niet alleen naar kosten, maar ook naar wat de deelnemer terugkrijgt

In de reactie op de motie bevestigde de regering in mei 2026 opnieuw dat de discussie niet uitsluitend over de hoogte van de kosten moet gaan. Kostenverschillen kunnen onder andere samenhangen met:

• de omvang van het pensioenfonds;
• de kenmerken van de deelnemerspopulatie;
• keuzes rond uitvoering en communicatie;
• de risicohouding;
• het beleggingsbeleid.

Daarmee wordt opnieuw bevestigd dat een geïsoleerd kostencijfer onvoldoende is voor een inhoudelijke beoordeling. Het bestuur moet de kosten evalueren en beoordelen of verbeteringen mogelijk zijn. VO en BO hebben vervolgens een rol bij de beoordeling van de verantwoording door het bestuur en van de keuzes die het kostenniveau beïnvloeden.